АРТУР КЛІНАЎ: Роўд-муві як метафара сучаснай Беларусі

АРТУР КЛІНАЎ: Роўд-муві як метафара сучаснай Беларусі

На пачатку мінулага года мастак і пісьменнік, аўтар “Малой падарожнай кніжкі па Горадзе Сонца”, Артур Клінаў прэзентаваў у Менску сваю другую кнігу – “Шалом. Ваенны раман”, якая пазней увайшла ў шорт-ліст незалежнай Літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца. Восенню ў маскоўскім прэстыжным выдаўніцтве AdMarginum плануецца выданне рускай версіі рамана. Акрамя гэтага чакаецца экранізацыя кнігі: Андрэй Кудзіненка, рэжысёр вядомых “Містэрыі. Акупацыя” і першага бульба-хорару “Масакра” прапанаваў Артуру выступіць сцэнарыстам будучай стужкі. Дарэчы, Вім Вэндэрс, якому на адным з кінафестываляў распавялі пра “Шалом”, адзначыў арыгінальнасць ягонай ідэі. Такім чынам, на Беларусі магчыма ўжо ў хуткім часе з’явіцца першы буларускі роўд-муві. Што гэта будзе за кіно, ў чым яго адметнасць і актуальнасць – распавядае аўтар кнігі і сцэнарыст будучага фільма Артур КЛІНАЎ.

Раман “Шалом” вы прэзентавалі больш за год таму, але ужо зараз абмяркоўваецца экранізацыя раману, нават існуе сінопсіс будучага сцэнарыя. Але перш, чым гаварыць пра кіно, некалькі словаў пра кнігу.

Артур Клінаў: Калі казаць пра тое, як увогуле ўзнікла ідэя рамана, то гэта амаль рэальная гісторыя. Некалькі год таму мы з маім сябрам, скульптарам Андрэем Вераб’ёвым прыехалі ў Бонн, дзе рабілі праект з саломы. Аднойчы ў суботу мы пайшлі на мясцовы флюмаркт і ўбачылі там цудоўны кайзераўскі шалом, ці, па-нямецку, пікельхаўбэ. Ён быў фантастычна прыгожы, але, на жаль, вельмі дарагі - каштаваў 500 эўра. Нам вельмі хацелася купіць яго, мы доўга стаялі, глядзелі, любаваліся ім, але не набылі, бо па тых часах гэта былі вялікія грошы. Селі ў бліжэйшай кнайпе і пачалі фантазіраваць, што магло б здарыцца, калі б хтосьці з нас усё ж набыў гэты шалом, надзеў сабе на галаву і паехаў на Беларусь. Гэта сталася для мяне штуршком для далейшага развіцця гэтай ідэі - што было б, калі б нейкі мастак на апошнія грошы набыў шалом і прыехаў ў Магілёў, мой калега менавіта з Магілёву. Ды не проста прыехаў, але з канцэпцыяй - ніколі шалом не здымаць. Так что пачатак амаль рэальны, далей гэтая фантазія перайшла ў літаратурную форму.

Жанр “Шалома” з першых старонак дакладна акрэсліваецца: гэта, відавочна, авантурны, прыгодніцкі раман, раман-падарожжа. Вы пачынаеце сваю гісторыю вельмі бадзёра, з гуморам, і чытач чакае такого лёгкага баўлення часу. Але на Беларусі дзеянне набывае зусім іншыя адценні: раптам “жарт” пераўтвараецца ў драму.

А.К.: Так, з аднаго боку, фінал падаецца драматычным. З іншага, наш герой, Андрэ, становіцца богам, ці ўявіў сябе богам, ці звышчалавекам, як заўгодна. Ён быццам падняўся у фінале на некую ступень вышэй. Я б не казаў, што гэта драма. Андрэ не вар’яцее, наадварот, ён свядома здзяйсняя свой выбар і ідзе да канца. Так, жанр майго раману блізкі да авантурнага раману, што з’явіўся, як мы ведаем, у перыяд Высокага Рэнесансу, канчаткова аформіўся ў эпоху Рамантызму і быў вельмі папулярны не толькi сярод аматараў прыгодніцкай літаратуры, але формай для выказвання розных філязофскіх ідэяў. Але на самой справе “Шалом”, на мой погляд, бліжэй да батлейкі, ці, па-нямецку, касперлтэатр, такого ярмарачнага балагану, што ставіўся на плошчы для народа, дзе ў гратэскнай форме адбывалася нейкае дзеянне з гумарыстычнымі, саркастычнымі элемантамі, за якімі стаялі іншыя, больш глыбокія сэнсы, звычайна звязаныя з біблейскімі ідэямі.

Але тым не менш вы пішыце не п’есу “Шалом”, а сцэнарый для кіно.

А.К.: З самага пачатку я думаў пра кіно. Раман сам просіцца ў кадр, бо ён занадта візуальны, маю на ўвазе, гэта не тая літаратура, што пабудаваная на рэфлексіі героя, на ягоных разважаннях пра жыццё ці дыялогах, якія неабходныя для вербальнага тэатру. Падзея адбываецца за падзеяй, дзеянне ўвесь час змяняецца, а гэта як раз важна для кіно, асабліва для кіно такого жанру. Таму што, відавочна, жанр фільма – роўд-муві, ці “дарожнае кіно”. Калі раман пісаўся, многія, хто яго чытаў, казалі, што гэта кіно. Гэта, у прынцыпе, арганічна выходзіць з сюжэту: дзеянне не адбываецца ў адным месцы. Але - Бонн, Гановер, Берлін, Варшава,Брэст, Мінск, нарэшце, Магілёў. Сам герой – гэта ужо яркі візуальны вобраз: чалавек з пікельхаўбе на галаве. Нават калі ён проста з’яўляецца ў кадры і маўчыць, усё зразумела.

Вы сказалі пра роўд-муві і гэта вельмі дакладна. Літаратурны жанр - раман-падарожжа – як раз і мае вельмі папулярны кіношны эквівалент – роўд-муві. Калі вы пачалі кнігу, ці думалі пра такую перспектыву?

Ведаеце, я, хутчэй, думаў пра пэрспектыву Беларусі. Бо наш герой, апрануўшы шалом, мог паехаць, да прыкладу, у Парыж ці Новы Ёрк. І гэта было б правільна з пункту гледжання поспеху яго першапачатковай канцэпцыі. Але ён едзе ў Беларусь. І тут таксама ёсць метафара – метафара сучаснай Беларусі, якая шукае свой шлях. Бо сёння яна на раздарожжы. Чым скончыцца яе роўд-муві, ніхто не ведае. Але зараз гэта вельмі дзіўнае падарожжа, якое часам шакуе свет. Яна можа прыйсці ў тупік, можа знікнуць, але можа і выйсці на свой уласны шлях, чаго мне вельмі б хацелася.

Дзеянне кнігі адбываецца ў нашыя часы, калі чытаеш, бачыш тое ассяродзе, якое атачае нас менавіта зараз. Пазнаеш падзеі мінулых гадоў, фактуру Менску і Магілёва. Гэта важна, улічваючы пэўны дэфіцыт на беларускую літаратуру і асабліва кіно пра нашую сучаснасць і сучаснікаў. Але вернемся да вобраза героя. Сёння ў свеце актыўна абмяркоўваецца праблема як раз адсутнасці героя - у літаратуры, кіно, тэатры - ў клясычным яго разуменне, як носьбіта ідэі. Часцей за ўсё, гаворачы пра героя, маюць на ўвазе персанажа, асобу, што проста трапляе ў нейкія абставіны. Вы, тым не менш, ўпэўнена называеце Андрэ героем.

А.К.: Так, я лічу, што Андрэ герой у класічным разуменні. У прынцыпе, наш герой - гэта ўніверсальнае метафара, ён мог адбыцца ў любым месцы, у любы час, у любой культуры. Чалавек, які апрануў на галаву фікс ідэю, і ён за гэтую фікс ідэю, за права яе мець, мець сваё “я” замагаецца – з усім светам, які спрабуе ў яго гэтую фікс ідэю адбраць, зрабіць яго шэрым і звычайным. Прататыпаў Андрэ ў сусветнай літаратуры шмат. Такія людзі ёсць і зараз, можна знайсці шмат прыкладаў такіх апантаных сваёй ідэяй людзей у розных культурах. Тое, што ў “Шаломе” гэтая ідэя візуліязаваная праз пікельхаўбэ, гэта ўжо момант прыватны. Гэта не галоўнае. Можна было б па-іншаму – апрануць сапог ці адкусіць сабе вуха.

Але калі гэта ўніверсальны герой, можна было б стылізаваць гэтую гісторыю пад мінулае, абраць ці выдумаць нейкую іншую краіну.

А.К.: Я заўсёды пішу пра тое, што добра ведаю. Натуральна, герой - мастак, таму што я пражыў у мастацтве амаль палову жыцця і ведаю прадмет, пра які магу распавесці. Андрэ мог быць матэматыкам, лекарам і г.д. Але я не матэматык. З іншага боку, тут ёсць і свая логіка - хто можа зараз апрануць на галаву фікс ідэю? Хутчэй, гэта будзе чалавек творчы, прынамсі, мастак. Яму зрабіць гэта прасцей, таму што кожны мастак мае сваю фікс ідэю. У кагосьці гэта больш відавочна, у кагосьці не. Калі гаварыць пра кантэкст, гэта не чыста беларуская гісторыя, а, хутчэй, універсальная. Так, яна мае другасныя знакі, бо зразумела, бунт супраць свету, хутчэй, можа ўзнікнуць у сітуацыі, у прасторы незадаволеннасці сучаснасцю і сваёй пазіцыяй у ёй. Еўрапейскі мастак таксама можа прыйсці да гэтага, але гэта будзе іншая прырода бунта. А тут – сітуацыя, калі герою губляць няма чаго. Да ідэі бунта герой прыходзіць праз, вобразна кажучы, голад. І нам гэта больш зразумела.

Працу над сцэнаром вы ўжо распачалі. Ці адбываюцца змены, калі параўноўваць з літаратурнай версіяй?

А.К.: Канешне. Ужо ў сінопсісе бачна, што гісторыя значна змененая. Бо ўсё ж сцэнарый будуецца па законах драматургіі. Пэўныя лініі, якія, магчыма, у рамане не такія выразныя, у сцэнарыі становяцца больш распрацаванымі. Больш канркэтнай, такім чынам, становіцца і сама гісторыя, якую можна сфармуляваць у некалькіх словах – гісторыя пра чалавека, які, каб дабіцца поспеху і прызнання, апранае на галаву арт-аб’ект, які ў выніку становіцца яго цярновым вянком. Канцэптуальная мастацкая гульня пераўтвараецца ў жорсткую прынцыповую барацьбу з рэчаіснасцю. На мой погляд, гэта амаль біблейская гісторыя.

Плануецца, што рэжысёрам фільму будзе Андрэй Кудзіненка, з якім вы ўжо працавалі ў якасці мастака-пастаноўшчыка на стужцы “Масакра”. Ці абмяркоўвалі вы з ім ідэю сцэнарыя? Ці ёсць у яго бачанне гэтага фільму?

А.К.: Безумоўна, абмяркоўвалі. Мне падаецца, что Андрэй бачыць гэту гісторыю, як гісторыю сучаснага героя, можна нават сказаць - Хрыста нашых дзён. Гісторыя прыводзіць героя да маральнага выбару. У пачатку мы бачым мастака, які жадае поспеху, і “не здымаць з галавы шалом” – гэта толькі спосаб дасягнення мэты. На прыканцы, фікс ідэя Андрэ перастае быць ягоным “праектам”. Ён змагаецца за “праект” быць сабой у свеце татальнай уніфікацыі, у свеце, які ўжо стаў адным глабальным гіпермаркетам, дзе ўсё толькі тавар. Дзе нават мараль робіцца цынічным дадаткам да ўсеахватнага працэсу куплі-прадажы. У гэтым сэнсе наш герой бунтуе не толькі супраць гэтага свету. У фінале ён бунтуе нават супраць сябе – таго, якім ён быў на пачатку фільма, калі таксама хацеў стаць дарагім “таварам”.

Зразумела, тое, якім фільм у рэшце рэшт атрымаецца, вырашае рэжысёр. Але - як менавіта вы бачыце фільм? Што гэта за стылістыка, жанр, эстэтыка?

А.К.:. Па-першае, хацелася б, каб гэта стаўся сумесны праект, і гэта натуральна, таму што дзеянне адбываецца ў розных краінах. Што тычыцца эстэтыкі, гэта відавочна, арт хаўз. Але тут магчыма два варыянты. Першы - малабюджэтны. Гэта можа быць такі рэал фільм, зняты свабоднай камерай без спецыяльных дэкарацый ў рэальных сітуацыях, з імправізацыяй, элементамі правакацыі мінакоў на вуліцах. Бо, па сутнасці, наш герой сваім учынкам – шаломам на галаве - правакуе свет. Такім чынам, рэальная правакацыя ўжо ў кіно добра кладзецца ў кантэкст. Ці другі варыянт, магчымы ўжо пры ўмове вялікага бюджэта, - класнае пастановачнае кіно з прыгожым кадрам, шыкоўнымі фактурамі, месцамі і брэндавымі акцёрамі.

Які варыянт вам больш пасуе?

Кожны варыянт мае свае плюсы і мінусы. Малабюджэтнае кіно – больш рэальнае, у тым ліку, з пункту гледжання сродкаў. Яго прасцей рэалізаваць. З іншага боку, мы бачым, што сёння менавіта такое, амаль знятае на айфон кіно карыстаецца вялізарным попытам, як сярод гледачоў, так і на фестывалях. Нават стала модна здымаць малабюджэтнае кіно. Тым больш, калі маеш авантурны склад, гэта сапраўды цікавей. Але, відавочна, бюджэт дазваляе іншыя рэчы. Напрыклад, у Польшчы Андрэ пападае на тусоўку знаных куратараў і мастакоў, і гэта пры наяўнасці сродкаў можна, сапраўды, зняць на рэальным шыкоўным вернісажу, напрыклад.

Калі б не было абмежаванасцяў у выбара акцёраў, каго вы бачыце ў ролі Андрэ?

А.К.: Джоні Дэп. Жартую, канешне, але мне падаецца, ён вельмі пасуе да авантурнай асобы нашага героя.Але, магчыма, гэта будзе нават не прафесійны акцёр, асабліва, калі мы спынімся на варыянце фільма-правакацыі ў жывым эфіры са свабодная камерай. Гэта можа быць рэальны мастак-акцыяніст ці перформер. Тым больш, сёння гэта таксама становіцца модай у еўрапейскім мастацтве: прафэсійныя тэатральныя рэжысёры ствараюць спектаклі з артыстамі-аматарамі ці, увогуле, з людзьмі з вуліцы. Ці апошняя стужка Аляксея Балабанава, дзе ролі выконваюць непрафесійныя артысты, і крытыка адзначае, што не ўсе акцёры змаглі б так.

Такім чынам, калі б вы рэалізавалі гэтую задумку, то гэта сталася б своеасаблівым выбухам для беларускага кіно, як у свой час “Містэрыя Акупацыя” Кудзіненка?

А.К.: Атрымоўваецца, так.

Чым гэтае кіно можа быць цікавым не толькі для фестываляў, але для гледача? У чым яго актуальнасць?

А.К.: Як я ўжо казаў, канцэпт нашага героя – гэта бунт супраць сучаснага свету, той цывілазыцыі, якую мы маем сёння. Беларуская версія рамана ў назве мае – “ваенны раман”. І гэта сапраўды вайна. Увогуле, ідэя бунта сёння вельмі актуальная. Шмат хто разумее, што цывілізацыя ідзе кудысьці не туды, што гэта нейкі неправільны, тупіковы шлях. Мы бачым акцыі пратэстаў антыглабалістаў, рух Occupy Wall Street, што захапіў увесь свет, ці, напрыклад, бунт левай філязофіі – Славоя Жыжака з яго крытыкай капіталізму і дэмакратыі. Такім чынам, канцэпцыя нашага фільму знаходзіцца як раз у кантэксце гэтага сусветнага бунту.

Але мы таксама бачым, як хутка рэагуе цывілізацыя на пратэсты супраць сябе. Occupy Wall Street ці левая філязофія ўжо сталіся таварам, які добра прадаецца СМІ ці ў кніжных супермаркетах. Бунт вашага герой таксама, калі чытаць эпілёг сінопсіса, становіцца добра канвертаваным прадуктам: яго выява на постарах, куратары робяць яго выставы, з’яўляецца мода на прычоскі, уборы ў стылі “шалом”. Але гэта ўжо без героя, жывы ён не патрэбны гэтаму свету.

А.К.: На сам рэч фінал фільма адкрыты, там дакладна не зразумела, загінуў Андрэ ці не. Я сказаў бы, што ён, хутчэй, узносіцца кудысьці, як Хрыстос, які ўзнёсся, але сказаў, што вернецца, і палова чалавецтва чакае яго прышэсця. Хаця мы бачым, тым не менш, як добра сёння прадаецца ідэя Хрыста. Наш герой стварае ідэю, якая на пачатку не ўпісваецца ў нейкую структараваную плашчыню. Так заўсёды адбываецца з ідэямі. Яны з’яўляюцца,свет іх не разумее,не можа падпарадкаваць, спрабуе знішчыць, а потом пераўтварае ў прадукт. Што і адбываецца з нашым героем. Але гэта ўжо праблема свету, а не героя, таму што для сябе ён адказ знайшоў. У выніку цывілізацыя пераўтварыла яго ў прадукт, запакавала ў прывабную для спажыўцоў упакоўку, але гэта не ягоны выбар. Таму і фінал адкрыты: Андрэ знікае, яго больш не тычыцца гэтая гарызанталь, ён пайшоў вышэй.

І гэта ваш адказ?

А.К.: Атрымоўваецца, так.

Гутарыла Стася Русецкая

Артур Клінаў - мастак, пісьменнік, галоўны рэдактар Альманаха сучаснае беларускае культуры “pARTisan”. Аўтар канцэптуальнага фотапраекта – Візуальная паэма “Горад СОНца” (2002\05). У 2010 выступіў мастаком-пастаноўшчыкам фільму “Масакра” (рэж. Андрэй Кудзіненка). У 2011 прадстаўляў Беларусь на Венецыянскай біенале (саламяны праект “Патаемная вячэра”). Аўтар кніг: “Малая падарожная кніжка па Горадзе Сонца” (2006, перакладзена на нямецкую, польскую, шведскую, венгерскую мовы), “Шалом” (2011).






Copyright © 2014 by Fundacja Sunduk. All rights reserved. Created by Impresja.