AНЯ СEРДЗЮКОВА: Кіно гэта жарсць

AНЯ СEРДЗЮКОВА: Кіно гэта жарсць

Сяргей Лазніца - рэжысёр нашумелага, намінаванага да Залатой пальмавай галіны фільму “Маё ты шчасце”, расказвае пра свой апошні фільм “У тумане”, уганараваны ў Канах узнагародай Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў (FIPRESCI).

Натхненнем для вашай апошняй працы сталася проза Васіля Быкава, а дакладней – аднайменная аповесць “У тумане”. Чаму менавіта гэты твор? Што ў ім дало вам штуршок да экранізацыі?

Часам здараецца так, што чытаючы аповесць адразу адчуваеш нешта, што выклікае пэўныя эмоцыі, а нават вобразы. І хаця тады не надта яшчэ ведаеш, што гэта, не можаш акрэсліць уласных пачуццяў, але менавіта ў гэты момант пачынаецца падарожжа, дзякуючы якому (калі, канешне, пройдзеш шлях да канца), зразумееш якія эмоцыі выклікала прачытаная кніга. Я вырушыў у гэтае падарожжа. Пачаў шукаць. Гэты фільм, праца над ім, было падарожжам ўглыб самога сябе.

А што да тэмы як стужкі так і аповесці? Мне падаюцца трапнымі словы Лукаша Граеўскага пра творчасць Быкава: “замест міфалагізаванай прапаганды на тэму другой Сусветнай вайны у сваіх творах ён знішчаў прывіды гэтай вайны. Ягоныя героі гэта не пераможныя арміі, а самотныя мужчыны ў брудных мундзірах, якія змагаюцца не тое, што з ворагам, але перадусім з самім сабой”.

Гэта праўда. Калі казаць пра тэму фільму, дык яна адпавядае тэме аповесці. Але для мяне гэта перадусім аповесць пра чалавечую годнасць, гэта значыць пра тое, чаго нам сёння бракуе, а мы нават гэтага і не заўважаем. Мы не сумуем па годнасці. Чалавечая годнасць змушае чалавека паводзіць сябе менавіта пэўным адпаведным чынам, а не іначай. Але гэта не ўсё. Іншая важная тэма, матыў, калі хочаце, гэта адчуванне выгнання, выключэння з супольнасці. Гэта кляймо, якое перадвызначае ўсё жыццё. Потым здараюцца пэўныя абставіны, але яны ўжо так моцна не ўплываюць на лёс героя. Бо ён, герой, крочыць пэўным шляхам, які непазбежна вядзе да трагічнага фіналу. Ёсць рок, фатум, які паслядоўна падштурхоўвае чалавека да жыццёвага фіналу. Нельга ўцячы перад лёсам, адны падзеі выклікаюць іншыя, гэта як эфект даміно. І фільм і аповесць паказваюць, што герой пакорна пагаджаецца з тым, што яму наканавана. Няма іншай магчымасці, няма куды адступаць. Вы памятаеце фільм Хічкока “Няправільны чалавек”?

Так

Там тэма падобная. Альбо “Крумкач” Клузо. Натуральна, гэта вельмі розныя фільмы, але маюць яны і нешта супольнае. А менавіта спроба зрэзу пэўнага кантэксту экзістэнцыі чалавека. Мы ўсе задаем сабе аднолькавыя пытанні: кім, чым ёсць чалавек ў грамадзтве? Чаго чакае грамадзтва ад індывідуума? Як грамадзтва ўплывае на чалавека?

Тэматыка Франца Кафкі...

Дакладна. Кафка напісаў “Замак” і гэтым творам паспрабаваў расправіцца з тым, што людзі вымагаюць ад грамадзтва. А у “Працэсе” узяўся паказаць, што грамадзтва хоча ад людзей.

Вы ўзяліся за канкрэтную гісторыю, якая адбываецца ў канкрэтным часе і ў канкрэтным месцы. Наколькі складана было перанесці словы на вобразы і перадусім пабачыць тое, што ёсць паміж словамі?

Кніга сталася натхненнем, кропкай адліку. Мова літаратуры і мова кіно, несумненна, адрозніваюцца. Я намагаўся перанесці найбольш істотныя элементы сюжэту аповесьці ў фільм. Варта адзначцыць, што розныя пакаленні чытаюць вышэй намі ўзгаданыя кніжкі іначай, заўважаюць іншыя рэчы, матывы. Я- прадстаўнік пэўнага пакалення, магу казаць толькі ад уласнага імя, ну можа яшчэ адім гэтага аднаго пакалення. Мой час, маё жыццё – гэта кантэкст, у якім я чытаў кнігу Васіля Быкава і я бачу тое, што бачу і адчуваю ўласна тое, што адчуваю.

Тут хіба няма нічога новага. Застаецца пытанне інтэрпрэтацыі

Інтэрпрэтацыя, гэта сведчанне таго, як бачыш свет, якія маеш маральныя прынцыпы, у якім стане знаходзіцца свет і час, у якіх жывеш. Уявіце сабе гэты фільм 30 гадоў таму. Не было б усіх гэтых даўгіх пасажаў – гэта было б проста немагчыма. Усё змяняецца, мова кіно эвалюцыянуе і я абсалютна дапускаю, што праз некаторы час нехта скажа, што я зрабіў архаічны фільм, што мова мйаго фільму – архаічная. А я толькі паказваю разважанні на тэму чыіхсці разважанняў. Мой фільм гэта адлюстраванне іншага адлюстравання.

Ці вы атаясамліваеце сябе з галоўным героем?

Кожны фільм мае нейкую асноўную тэму, гісторыю. Гэта паказчык таго, як мы успрымаем свет, а значыць гэта і наша гісторыя. Але я намагаюся не толькі расказаць гісторыю, бо кожны можа ўзяць ды прачытаць кнігу, на падставе якой зняты мой фільм. Я хацеў. Каб людзі, якія паглядзяць фільм, перажывалі яго разам з героямі аповяду. Каб мелі падобны досвед, думкі і адчуванні. Я хацеў бы, каб гледачы адчулі сябе ў падобных сітуацыях і запыталі саміх сябе, як яны б сябе у такіх абставінах паводзілі. Я намагаюся выклікаць, правакаваць рэакцыю, таму выкарыстоўваю менавіта такія захады – даўгія аператарскія пасажы, павольныя панарамы, павольны рытм. Я заўсёды думаю што і як расказаць, гаворка не ідзе толькі пра тое, што трапіць у камеру, але і як гэта паказаць.

У часе прагляду фільму я адчувала разгубленасць. Дакладна як галоўны герой, перастала арыентавацца ў лесе. Было дакладна так, але ці адбылася ідэнтыфікацыя з галоўным героем, ці я задавала сабе тыя ж пытанні... Ведаеце, спадар Сяргей, пасля сеансу я адчувала нават фізічную стомленасць.

Я не магу несці адказнасць за тое, што падумае і як будзе рэагаваць глядач. Гэта ягоная справа, з якімі намерамі ён пачне глядзець фільм. Я прачытаў кніжку, зняў фільм і гэта зразумела, што мне шкада галоўнага гаеря. Вы пытаецеся, ці атаясамліваю я сябе з галоўным героем? Скажу, што маё стаўленне да яго гэта хутчэй чуллівасць. Так было ад першага моманту, калі мы сутыкнуліся. Чуллівасць, аднак, не павінна была засланіць падыход да тэмы, стаць элементам стужкі. Я не хацеў настолькі моцна ўваходзіць у ягоную сітуацыю, бо павінен быў захаваць аб’ектыўны, а не заснаваны на эмоцыях, падыход. Такім чынам фільм атрымаўся значна больш пераканаўчы, чым гэты было б у выпадку рэжысёра, апанаванага эмоцыямі. Я не хачу спачуваць майму герою.

А ці гледачы павінны яму спачуваць? Ці ён мае падабацца гледачам? Мне акурат падаецца, што вы зрабілі ўсё, каб ягоныя гераічныя ўчынкі спадабаліся.

Калі б я меў права выбару, дык хацеў бы, каб мне ніхто такіх пытанняў не задаваў. Бо для мяне самае істотнае гэта развагі, якія могуць узнікнуць пасля прагляду – што мы можам зрабіць, каб падобных сітуацый не было ў будучыні.

А ці сапраўды мы можам нешта зрабіць? Можа мы ведаеце некую панацэю?

Гэта найбольш складаныя пытанні, на якія няма адназначнага адказу. Праблемя ў тым, што немагчыма знайсці адказ, які задаволіць усіх. Няма панацэі. Гэта справа індывідуальная, пытанні сумлення, пытанні ўзроўню развіцця дзяржаваў. Гэта адказнасць кожнага індывідуума, але таксама індывідуальныя адчуванніі - адныя адчуваюць пэўны імперытыў, а іншыя – не. Дзяржава, якая навучае і бярэ адказнасць – такі эксперымент у ХХ стагоддзі ўжо быў, зваўся сацыялізмам. Гэтая сістсэма не спраўдзілася, эксперымент праваліўся. Мы ведем пра гэтую паразу, памятаем пра яе, але ніякіх высноваў не зрабілі. Я упэўнены, што ў будучыні могуць паўтарыцца ўсе гэтыя жахлівыя падзеі – лагеры, рэжымы, бо функцыя і роля чалавека застаюцца нязменнымі, а супольнасць надае сэнс існаванню. Ты павінен быць патрэбны, каб быць шчаслівым і задаволеным. Прыма Леві ў кнізе „If This Is a Man” (“Калі гэта чалавек...”) кажа тое, што і я – калі мы не знойдзем час, каб адукоўваць людзей, каб зразумець іх і адносіны паміж імі, мы згубімся ў будучыні.

Да чаго давялі героя гонар і годнасць у вашым фільме? Да уцёкаў, страты сям’і, смерці. Я не ведаю, як лепей... Як лепей? Гэта чалавек свайго часу. Такіх людзей сёння ўжо няма.

А вы ведаеце, чаму няма? Іх забіў рэжым. Была створаная сітуацыя, у якой такія людзі не маглі выжыць. Гэта быў біялагічны эксперымент над чалавекам. Праблема ў тым, што гэта не справа дрэнных намераў, ці дрэннай волі. Гэта стратэгія, патрабаванне ад эканамічна развітых, цывілізаваных краінаў. Што дае вайна? Колькі людзей узяло ўдзел у ІІ Сусветнай вайне? Больш чым мільярд. А пасля вайны (калі выжывеш, натуральна) то няма ў цябе ўжо ані радзімы, ані сям’і, ані хаты, таму з табой можна рабіць усё, што заўгодна. І ў гэтым справа. Гэта падмурак нашай цывілізацыі, каторы змушае нас выконваць пэўную ролю. Падам параўнанне да аналагавага і лічбавага кіно. Каму былі патрэбныя такія тэхналагічныя змены (аналагавага на лічбавае)? Запытайце любога рэжысёра, на якой апаратуры ён хацеў бы рабіць свае фільмы. 90% адкажа, што на кінастужцы. Не ў тым справа, што так танней. Гэта падман.

Які быў бюджэт вашага фільму?

Два мільёны сто тысяч. І ці гэта была б кінастужка, ці лічбавыя носьбіты, ён каштаваў бы столькі ж. 28 здымачных дзён у нас было ў Літве. Праўда такая, што цяпер паўсёль скарачаюць выдаткі на культуру. Гэта страшэнная памылка, калі не сказаць горш – дурнота. Бо ў выніку паўстане пакаленне, якое будзе казаць што “Іліяда” і ”Адысея” гэта тое самае. А можа быць яшчэ горш. Як у часе іспытаў у маскоўскім універсітэце на факультэт грэцкай і лацінскай моваў на пытанне што такое “Іліяда” адказ быў такі – жонка Адысея. Вось гэта ўзровень! Нажаль, гэты працэс паглыбляецца. На маю думку, глупа пытацца ў людзей: што вы хочаце глядзець? Пашырэнне культуры гэта ў пэўным сэнсе цяжар.

Цяжар?

Цяжар з фінансавага пункту гледжання. Гэта надта складанае пытанне. Распаўсюджванне культуры прыносіць вялікае задавальненне, але гэта таксама адказнасць, таму я і кажу пра цяжар, які, зрэшты, не ўсе даюць рады вытрымаць. Нажаль, няма інструментаў для разумення сучаснага мастацтва, ніхто гэтаму не вучыць, няма адукацыі. Прыкладам Эварыст Галуа, французскі матэматык ХІХ стагоддзя, быў забіты у часе двубою ва ўзросце 27 гадоў. Яшчэ да смерці ён напісаў працу на тэму тэорыі групы – ніхто тады гэтага не разумеў, а цяпер карыстаюцца ўсе. Але каб так сталася, павінна было мінуць сто гадоў! Кіно ўсё шырэй даступнае і трапляе да ўсё большай колькасці гледачоў. Кіно даволі хутка і спраўна прышчэплівае новыя ідэі ў грамадзтве. Таму яго ўжо не ігнаруюць. Калі мы хочам развівацца як грамадзтва, трэба інвеставаць у культуру і не толькі грошы, але і час. Урады не хочуць ангажавацца ў тое, чаго не разумеюць. Але як яны могуць разумець, калі ніхто не вучыць разбірацца ў мастацтве, а таксама прымаць тое, чаго не разумееш.

Здымаць фільмы гэта для вас місія?

Усё – місія, бо ўсё выцякае з нечага. Канец фільму можа быць пачаткам змены ментальнасці, кніга можа прышчапіць нейкія новыя ідэі. Усё звязана, усё мае значэнне – таму дурнотай было б рабіць выгляд, што гэта не місія, што няма тут асаблівай адказнасці.

Некаторыя рэжысёры маюць супрацьлеглы падыход

Але гэтае пытанне кіруйце не да мяне, а да іншых рэжысёраў.

Дык вы хіба адчуваеце адказнасць? А адказнасць выклікае націск?

Я не адчуваю націску, толькі жарсць. Кіно гэта жарсць. Перадусім, бо іначай – няма нічога, толькі бізнес, праца, прафесія. Але я веру, што гэта значна больш.

Гэта гучыць даволі банальна. Бо кіно гэта таксама бізнес, прынамсі для прадзюсараў, спонсараў. Калі б было іначай, то вы знялі б свой фільм раней... Нагадйце, колькі вы чакалі, каб пачаць здымкі?

Было складана, праўду кажаце. Я шукаў прадзюсараў цягам 10 гадоў, сцэнар напісаў у 2001 годзе. Калі нарэшце іх знайшоў і запытаўся, як будзе фінансавацца гэты фільм, дык пачуў адказ: “Будзе складана, бо гэта аповесць з часоў вайны, даўно было. Больш таго, ты – невядомы рэжысёр, альбо адносна мала вядомы”. Мы гэта разумелі, калі хадзілі і збіралі грошы. Што да бюджэту, дык цяжка было назбіраць столькі, таму фінансаванне адбывалася з пяці крыніцаў. Прадзюсары, тэлеканалы... Цікава, што найбольшы ўклад зрабіў нямецкі бок, дзьве невялікія датацыі з Літвы, дзе мы здымалі фільм, потым прыватныя грошы з Расіі, можа і невялікія, але грошы гэта грошы. Яшчэ падтрымаў нас расійскі фонд, а таксама крыху грошай з Галандыі і Беларусі. Прашу заўважыць, наколькі ўсё складана і гэта пры тым, што я не ўсх пералічыў.

Спадар Сяргей, вы паказвалі свой фільм на фестывалях у Канах і Карлавых Варах. Як яго там ўспрынялі?

Па-рознаму: скрайнасці, альбо вельмі добра, альбо стрыманасць. Але калі параўнаць водгукі на гэты фільм з водгукамі на мой папярэдні фільм, дык яны значна лепшыя. Стужку “У тумане” мы прадалі паўсюль у Еўропе, а нават у Тайвань і Бразілію.

Давайце пагаворым пра здымкі, а яны атрымаліся выбітныя. Падзеі адбываюцца ў лесе, які з аднаго боку з’яўляецца добрай схованкай, але там лёгка згубіцца. Лес гэта прастора, але адначасова і не надта замкнёнае месца.

Усё гэта мастацтва аператара – выбітнага, найлепшага з тых, з якімі я дагэтуль працаваў. Алег Міту рабіў здымкі для вялікай колькасці румынскіх фільмаў, супрацоўнічае, сярод іншых, з Крысціянам Мунгу. Ён мае незвычайны падыход да карцінкі. Мы працуем такім чынам, што на пачатку ідзем – я, аператар і сцэнограф - азнаёміцца з месцам, робім сторы-борд і дыскутуем. Так было і гэтым разам. Цягам 10 дзён мы сядзелі ў лесе і абмяркоўвалі, як зняць кожную сцэну, які павінен быць падыход, якое значэнне мае кожны эпізод, як камера будзе рухацца, якая мае быць сцэнаграфія, дзе будзе камера і дзе галоўны герой. Калі мы прыйшлі ў лес, Алег сказаў: “калі я буду здымаць з рукі, дык усё будзе трэсціся і паўплывае на ўспрыняццё усёй гісторыі, а гэта манументальная аповесць, таму трэба пазбягаць хаатычных рухаў - яны ёй толкі пашкодзіць”. Таму трэба было выкарыстоўваць адпаведную апаратуру, скарыстацца з пэўных спосабаў працы камеры, мы выкарыстоўвалі ў лесе рэйкі. Доўга шукалі адпаведны лес, прычым і ў Польшчы шукалі. Але не знайшлі такога месца, дзе можна было б круціцца на 360 градусаў і нічога б на небасхіле не перашкаджала – антэны, сучасныя канструкцыі.

Можа вы дрэнна шукалі? Трэба было паглядзець фільм “Аблава”.

Я не бачыў гэты фільм, але чуў пра яго. Лес можа і знайшоўся б, але вёска, станцыя – хіба не. У нас яны сапраўдныя. Усё павінна было быць сапраўдным. Як я казаў ужо, мы рэалізоўвалі манументальны, эпічны праект і наступствам гэтага быў таксама класічны стыль аповеду.

Некаторыя кажуць, што манументальныя, эпічныя фільмы, гэта фільмы савецкія

Не. Я зрабіў класічны фільм. Існуюць класічная форма аповеду і класічная канструкцыя. Класічная драматургія. Кампазіцыя, у прынцыпе, неакласічная, таму, што я крыху парушаю форму. Мы маем тры навелы, якія я аб’яднаў, але яны таксама добра выглядалі б паасобку. Тры навелы з трыма галоўнымі героямі. Гэта не савецкі фільм, а неакласічны. Вось вам добры прыклад: мы пагадзіліся на скароты, калі нешта адбываецца, калі глядач атрымлівае новую інфармацыю. Фільм даўгі, але такія правілы.

Я гляджу ваш фільм, а недзе недзе там бачу “Турынскага каня”

Вельмы добры фільм. Матэматыка. Дакладнасць. Усё падлічана.

Але гэта таксама фільм пра адзіноту, выключэнне з грамадзтва, існаванне на ўзбочыне жыцця. Столькі існуе гісторый, пра якія забыліся, якія дагэтуль не адкрытыя...

Гэта гісторыі, якія адбываюцца побач з намі, гісторыі, якія прагнуць, каб іх адкрылі, але па розных прычынах гэта не адбываецца. Мы часта не заўважаем тое, што каля нас, а нават не хочам гэтага пабачыць. Трэба ўвесь час задаваць сабе пытанне – чаму так адбываецца?

Размаўляла Aня Сeрдзюкова (часопіс FILM).






Copyright © 2014 by Fundacja Sunduk. All rights reserved. Created by Impresja.